Cái cần sửa không phải khuôn mặt, mà là khuôn mặt bên trong

• Maltz viết rằng bất kỳ bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ giỏi nào cũng đồng thời là một nhà tâm lý học, dù muốn hay không.
• Ông tự nhận đường mổ của mình “cắt sâu hơn cả da” — vì nó chạm vào cả tâm lý bệnh nhân.
• Ông thấy có trách nhiệm phải học chuyên sâu về tâm lý, giống như không bác sĩ nào được mổ mà thiếu kiến thức chuyên môn.

• Trong cuốn sách trước (New Faces, New Futures, viết khoảng 20 năm trước đó), Maltz kể lại nhiều ca đổi đời gần như tức thì sau phẫu thuật — thường trong vòng 21 ngày, sự tự tin tăng vọt.
• Nhưng một số bệnh nhân có gương mặt “xấu xí” hoặc dị dạng rõ rệt được sửa xong vẫn tiếp tục cảm thấy và hành xử như thể họ vẫn còn khuôn mặt cũ.
• Maltz ví mình với Sir Humphry Davy: ông học được nhiều từ những ca thất bại này hơn là từ các ca thành công.

• Nếu “khuôn mặt của nhân cách” này vẫn còn sẹo, méo mó hay “xấu xí”, người đó tiếp tục diễn đúng vai đó trong hành vi, bất kể ngoại hình đã đổi.
• Khi “khuôn mặt” này được tái tạo — các vết sẹo cảm xúc được gỡ bỏ — người đó thay đổi thật sự, kể cả không cần phẫu thuật thẩm mỹ.
• Từ đây Maltz đi tới kết luận: hình ảnh bản thân, tức khái niệm tinh thần và tâm linh của một người về chính mình, mới là chìa khóa thật của nhân cách và hành vi.

• Câu trả lời cũ của tâm lý học cho câu hỏi “hình ảnh bản thân tạo ra thay đổi bằng cách nào” chỉ là “bằng cách nào đó” (somehow).
• Cybernetics giải thích được hành vi hướng đến mục tiêu (goal-striving) của máy móc — và Maltz nhận ra nó áp dụng được cho não người.
• Ông dẫn chứng nhiều đột phá khoa học đến từ người ngoài ngành: Pasteur không phải bác sĩ y khoa, anh em nhà Wright là thợ sửa xe đạp chứ không phải kỹ sư hàng không, Einstein vốn là nhà toán học, Marie Curie là nhà vật lý chứ không phải bác sĩ.

• Maltz nhấn mạnh: cuốn sách được thiết kế để “trải nghiệm” chứ không chỉ để đọc — tiếp thu thông tin là thụ động, trải nghiệm là chủ động.
• Ông cố tình hạn chế ca bệnh có sẵn, thay vào đó yêu cầu người đọc tự cung cấp “ca bệnh của chính mình” bằng trí tưởng tượng và ký ức.
• Ông cũng không tóm tắt cuối mỗi chương — người đọc phải tự ghi lại điểm quan trọng để tiêu hóa thông tin tốt hơn.

• Maltz mô tả nó có thể mơ hồ với ý thức, thậm chí không được nhận ra một cách có ý thức, nhưng vẫn tồn tại đầy đủ chi tiết.
• Một khi một niềm tin về bản thân đã lọt vào bức tranh này, nó trở thành “sự thật” đối với cá nhân đó — người ta không còn nghi ngờ mà hành động như thể nó đúng.
• Ông trích lại bài viết của T. F. James trên tạp chí Cosmopolitan (số tháng 1/1959): hiểu tâm lý về “cái tôi” có thể là ranh giới giữa thành công và thất bại, giữa tình yêu và sự căm ghét.

• Ca ví dụ trong sách: một cậu học sinh tự coi mình là “học sinh loại F” hoặc “dốt toán” sẽ luôn thấy phiếu điểm xác nhận đúng điều đó — và coi đó là “bằng chứng”.
• Một cô gái tự hình dung mình là kiểu người không ai thích sẽ thực sự bị né tránh ở buổi tiệc trường — vẻ mặt ủ rũ, thái độ quá sốt sắng lấy lòng của cô vô tình đẩy người khác ra xa.
• Vì trải nghiệm thực tế liên tục “xác nhận” hình ảnh bản thân, người ta hiếm khi nghĩ rằng vấn đề nằm ở chính cách họ tự đánh giá mình.

• Prescott Lecky, một trong những người tiên phong về tâm lý học hình ảnh bản thân, coi nhân cách là một “hệ thống ý tưởng” xoay quanh “ego ideal” — hình ảnh bản thân — làm trung tâm; ý tưởng nào không nhất quán với hệ thống sẽ bị từ chối, không tin, không hành động theo.
• Là giáo viên, Lecky thử nghiệm trên hàng nghìn học sinh: một học sinh viết sai chính tả 55/100 từ và mất tín chỉ cả năm trở thành một trong những học sinh giỏi chính tả nhất trường, đạt điểm trung bình 91 năm sau.
• Một cậu bé bị đuổi khỏi một trường vì điểm kém sau đó vào Columbia và trở thành sinh viên toàn điểm A; một cô gái trượt Latin 4 lần, sau 3 buổi nói chuyện với cố vấn trường, đạt điểm 84; một cậu bé bị trung tâm kiểm tra năng khiếu bảo là “không có năng khiếu tiếng Anh” năm sau đó được vinh danh với giải thưởng văn học.
• Lecky cũng dùng cùng phương pháp này để chữa tật cắn móng tay và nói lắp cho học sinh.

• Nhiều bệnh nhân từng nói với Maltz rằng họ đã thử “tư duy tích cực” nhưng không hiệu quả — hóa ra họ chỉ áp nó lên một hoàn cảnh bên ngoài cụ thể (“tôi sẽ được nhận việc đó”), chưa từng đổi cách nghĩ về chính cái “tôi” sẽ thực hiện việc đó.
• Maltz dẫn lời cảnh báo trong Kinh Thánh về việc vá vải mới lên áo cũ, hay đổ rượu mới vào bình cũ, để minh họa việc “tư duy tích cực” không thể dán lên một hình ảnh bản thân tiêu cực còn nguyên vẹn.
• Ông khẳng định: về mặt logic, không thể thực sự nghĩ tích cực về một tình huống cụ thể trong khi vẫn giữ một khái niệm tiêu cực về bản thân.

• Cậu bé có đôi tai quá to, từng bị chê “trông như taxi mở cả hai cửa”, bị bạn bè chế giễu suốt đời, thu mình và bị coi là “đần độn”; sau khi sửa tai, cậu trở lại bình thường.
• Một người bán hàng bị sẹo và méo miệng sau tai nạn xe hơi trở nên tự ti, ám ảnh về vết sẹo, dần mất tự tin và trở nên cay nghiệt, thù địch; sau phẫu thuật, thái độ và kết quả công việc của ông cải thiện hẳn.
• Maltz kể thêm ca một “tội phạm cứng đầu” chưa từng có ý định hoàn lương bỗng đổi hẳn thành tù nhân kiểu mẫu, được ân xá và có vai trò trách nhiệm trong xã hội — sau khi phẫu thuật.

• Một nữ công tước rụt rè, tự ti cả đời vì sống mũi gồ lớn; sau phẫu thuật có một gương mặt “kinh điển” và thực sự đẹp, bà vẫn tiếp tục đóng vai “con vịt xấu xí”, không dám nhìn thẳng vào mắt người khác.
• Nhiều bệnh nhân khác dù bạn bè, người thân đều thấy thay đổi rõ rệt và khen ngợi, vẫn khăng khăng “tôi vẫn y như cũ, ông chẳng làm gì cả” — kể cả khi xem ảnh “trước/sau”.
• Maltz mô tả kiểu “ngụy biện tinh thần” của bệnh nhân: “Tôi thấy cái bướu không còn trên mũi nữa — nhưng mũi tôi vẫn y như cũ”, hoặc “vết sẹo có thể không còn hiện ra nữa, nhưng nó vẫn còn ở đó”.

• Khi còn là sinh viên y khoa ở Đức, Maltz thấy một sinh viên khác tự hào đeo “vết sẹo đấu kiếm” (saber scar) trên mặt gần như cách một người Mỹ đeo Huân chương Danh dự — đó là huy hiệu chứng minh anh ta thuộc giới thượng lưu của trường.
• Ở New Orleans cũ, một người Creole đeo miếng che mắt theo cách tương tự — như một dấu hiệu đáng tự hào.
• Với những cậu sinh viên đấu kiếm, có được vết sẹo trên má mang lại hiệu ứng tâm lý y hệt việc xóa sẹo mang lại cho người bán hàng bị sẹo ở mục trên — dù một bên là “được thêm sẹo”, một bên là “mất sẹo”.

• Có những phụ nữ 35–45 tuổi tin rằng mình trông “già” dù ngoại hình hoàn toàn bình thường, có khi rất thu hút; có những cô gái trẻ tin mình “xấu” chỉ vì số đo miệng, mũi hay vòng ngực không khớp với minh tinh điện ảnh đang nổi.
• Một khảo sát với các nữ sinh đại học cho thấy 90% không hài lòng với ngoại hình của mình theo cách nào đó — trong khi về mặt thống kê, 90% dân số không thể cùng lúc “bất thường” hay “khiếm khuyết”.
• Những người này phản ứng y như thể họ thực sự có khiếm khuyết: cùng cảm giác xấu hổ, cùng nỗi sợ hãi và lo âu, cùng những rào cản tâm lý cản trở họ sống trọn vẹn — dù “vết sẹo” của họ chỉ là tinh thần chứ không phải thể chất.

• Maltz liệt kê điều kiện của một hình ảnh bản thân lành mạnh: bạn phải chấp nhận được chính mình, có lòng tự trọng, có một “cái tôi” bạn tin tưởng và không xấu hổ khi thể hiện nó, và nó phải tương ứng với thực tế (không hơn, không kém con người thật của bạn).
• Khi hình ảnh bản thân vững vàng, bạn cảm thấy tự tin và tự do thể hiện bản thân, hoạt động ở trạng thái tối ưu; khi nó bị đe dọa, bạn thấy lo âu, bất an, và có xu hướng thù địch, khó gần.
• Từ đây, ông rút ra quy luật chung cho cả sẹo lẫn phẫu thuật: sẹo/thay đổi nào làm hình ảnh bản thân tốt lên (như vết sẹo đấu kiếm) sẽ tăng tự tin; sẹo/thay đổi nào làm nó xấu đi (như sẹo tai nạn) sẽ làm giảm tự tin — bất kể bản thân sự việc vật lý là gì.

• Ở động vật, cơ chế bẩm sinh chỉ giới hạn ở tìm thức ăn, nơi trú ẩn, tránh hiểm họa và duy trì nòi giống.
• Ở người, Cơ Chế Thành Công (Success Mechanism) rộng hơn nhiều: nó còn giúp con người tìm lời giải cho vấn đề, sáng tác thơ, điều hành doanh nghiệp, bán hàng, khám phá khoa học, đạt được sự bình an trong tâm trí, hay phát triển nhân cách tốt hơn.
• Maltz dẫn quan điểm của các nhà khoa học điều khiển học nổi tiếng như Norbert Wiener và John von Neumann: bộ não người vận hành theo đúng nguyên lý servo-mechanism.

• Sóc con sinh vào mùa xuân, chưa từng trải qua mùa đông, vẫn biết tích trữ hạt vào mùa thu; chim di cư hàng nghìn dặm qua biển mà không cần bản đồ hay dự báo thời tiết — đó là “bản năng thành công” ở động vật.
• Khác với động vật (mục tiêu chỉ có sẵn là sinh tồn và duy trì nòi giống), con người có Trí Tưởng Tượng Sáng Tạo (Creative Imagination) để tự đặt ra vô số mục tiêu khác nhau — nên vừa là sinh vật, vừa là người sáng tạo (creator).
• Maltz trích lời Napoléon Bonaparte “Imagination rules the world” (Trí tưởng tượng cai trị thế giới), nhà văn Glenn Clark gọi trí tưởng tượng là “thứ giống thần thánh nhất” trong mọi năng lực con người, và nhà công nghiệp Henry J. Kaiser: “Bạn có thể tưởng tượng ra tương lai của mình.”

• Ngư lôi/tên lửa tự dẫn có “giác quan” (radar, sonar...) báo cho nó biết khi đi đúng hướng (phản hồi dương — nó cứ tiếp tục làm điều đang làm) hay đi lệch hướng (phản hồi ngược — cơ chế sửa lỗi sẽ chỉnh lại bánh lái).
• Nhà khoa học Norbert Wiener tin điều tương tự xảy ra trong hệ thần kinh người ngay cả với hành động đơn giản như nhặt một cây bút trên bàn: não trước chỉ chọn mục tiêu và kích hoạt nó, còn cơ chế tự động thực hiện phần còn lại.
• Với trẻ sơ sinh học với tới cái lục lạc, tay bé “dò dẫm” qua lại rõ rệt vì chưa có nhiều dữ liệu lưu trữ; một khi đã có phản ứng thành công, cơ chế tự động sẽ “ghi nhớ” và lặp lại nó trong tương lai như một thói quen, đồng thời quên đi các lần thất bại.

• Ví dụ trong phòng tối tìm một cây bút trên bàn: tay bạn tự động “dò dẫm” qua từng vật cho tới khi “nhận ra” đúng cây bút — cùng cơ chế với việc cố nhớ lại một cái tên đã quên.
• Dr. Wilder Penfield, giám đốc Viện Thần kinh học Montreal, từng báo cáo phát hiện một vùng nhỏ trong não ghi lại gần như mọi điều một người từng trải nghiệm; khi ông chạm vào vùng vỏ não này trong lúc bệnh nhân tỉnh táo, bà lập tức “sống lại” một ký ức thời thơ ấu mà bà đã quên hoàn toàn ở mức ý thức, với đầy đủ hình ảnh, âm thanh, cảm giác như thật.
• Nhà thần kinh học người Anh W. Grey Walter ước tính cần ít nhất mười tỷ tế bào điện tử, chiếm khoảng 1,5 triệu foot khối, cùng công suất một tỷ watt mới có thể xây được một bộ não nhân tạo tương đương não người.

• Để bắt được một quả bóng bay, cầu thủ ngoài sân phải tính tốc độ bóng, độ cong quỹ đạo, hướng bóng, tốc độ và hướng gió, vận tốc ban đầu và mức giảm tốc — tất cả trong tích tắc để có thể “xuất phát” ngay khi bóng rời gậy.
• Anh ta không hề nghĩ về việc này một cách có ý thức: “máy tính” trong não anh lấy dữ liệu từ mắt, tai, so sánh với ký ức các lần bắt bóng thành công/thất bại trước đó, tính toán và ra lệnh cho cơ chân — rồi “anh ta cứ thế chạy”.
• Dr. Norbert Wiener khẳng định không có công nghệ nào trong tương lai gần có thể tạo ra một “bộ não điện tử” so sánh được với não người — về số lượng thiết bị chuyển mạch. Nhưng dù có xây được máy đó, nó vẫn thiếu một “cái Tôi”: không có não trước, không thể tự đặt vấn đề, không có trí tưởng tượng, không có cảm xúc.

• Bệnh nhân khoảng 40 tuổi, độc thân, bị gia đình ép đến gặp Maltz vì sống thu mình, đổi việc liên tục, không dám ra ngoài.
• Ông ta có mũi kiểu La Mã và tai hơi to hơn bình thường, nhưng tưởng tượng rằng mọi người đang cười và bàn tán sau lưng vì mình “kỳ dị”.
• Maltz xác nhận ông không cần phẫu thuật — chỉ cần hiểu rằng chính trí tưởng tượng của ông đã dựng nên Cơ Chế Thất Bại tự động, không phải khuôn mặt thật của ông.
• Sau vài buổi trị liệu, ông dần xây lại được hình ảnh bản thân đúng và có được sự tự tin, nhờ chuyển sang dùng trí tưởng tượng theo hướng xây dựng.

• Người bị thôi miên và được bảo đang ở Bắc Cực sẽ run rẩy, nổi da gà thật; sinh viên tỉnh táo tưởng tượng tay ngâm nước đá thì nhiệt kế đo được nhiệt độ tay giảm thật.
• Người bị thôi miên chạm “ngón tay nóng đỏ” sẽ phản ứng đau, mạch máu và bạch huyết viêm, có thể phồng rộp da; sinh viên tưởng tượng một điểm trên trán nóng thì nhiệt độ da tại đó tăng thật.
• Dr. Theodore Xenophon Barber (từng ở American University và Harvard) viết trên tạp chí Science Digest rằng người bị thôi miên chỉ làm được điều bất thường khi họ tin lời thôi miên viên là sự thật — không có “sức mạnh huyền bí” nào cả.

• Nhà tâm lý học R. A. Vandell chứng minh: ngồi tưởng tượng ném phi tiêu vào đích mỗi ngày cải thiện độ chính xác ngang với ném thật.
• Research Quarterly: nhóm ném bóng rổ tập thật 20 phút/ngày trong 20 ngày tăng 24% điểm; nhóm không tập không tăng; nhóm chỉ tưởng tượng ném và tự sửa khi “trượt” tăng 23%.
• Kỳ thủ Alekhine “chơi cờ chỉ trong đầu” suốt 3 tháng, bỏ thuốc lá và rượu, rồi hạ gục nhà vô địch Capablanca — cú lật kèo gây chấn động làng cờ.
• Nghệ sĩ dương cầm Artur Schnabel chỉ học 7 năm, ít khi tập trên phím thật: “Tôi tập trong đầu.” C. G. Kop ở Hà Lan khuyên mọi nghệ sĩ dương cầm học thuộc và chơi bản nhạc mới trong đầu trước khi chạm phím.
• Golf thủ Ben Hogan diễn tập từng cú đánh trong tưởng tượng trước khi thực hiện; Alex Morrison dạy diễn viên hài Lew Lehr phá mốc 90 gậy chỉ bằng ngồi ghế tưởng tượng “Bảy Chìa Khóa Morrison”, không tập ngoài sân một lần nào.
• Charles B. Roth kể việc “đóng vai” (role-playing) — tưởng tượng trước các tình huống bán hàng — giúp một nhóm bán hàng ở Detroit tăng doanh số 100%, nhóm ở New York tăng 150%, có cá nhân tăng tới 400%.

• Một bệnh nhân sợ nha sĩ chỉ thành công khi bắt đầu chú ý các chi tiết nhỏ trong tưởng tượng: mùi sát trùng, cảm giác tay vịn ghế da, móng tay nha sĩ — chi tiết càng nhiều, hiệu quả càng cao.
• Quy trình 5 bước:
  1. Chọn 30 phút mỗi ngày (có thể bắt đầu từ 5–10 phút), ngồi một mình, không bị quấy rầy.
  2. Quét cơ thể, chủ động thả lỏng đầu, thân, eo, chân; thở sâu theo hơi thở vào-ra.
  3. Gợi lại một ký ức “thành công” bất kỳ trong quá khứ (dù nhỏ như lần đầu tự buộc dây giày) để tạo cảm giác tích cực.
  4. Mang đúng cảm giác đó vào một cảnh tương lai: hình dung bạn hành động, cảm nhận, “là” con người bạn muốn trở thành — càng chi tiết càng tốt.
  5. Nếu tâm trí lang thang, nhẹ nhàng kéo nó về, không tự trách; lặp lại mỗi ngày.

• Alfred Adler (sau này là nhà sáng lập trường phái tâm lý học cá nhân) học kém môn số học từ nhỏ; giáo viên kết luận cậu “dốt toán” và báo với cha mẹ đừng kỳ vọng nhiều.
• Adler chấp nhận thụ động đánh giá đó, và điểm số của cậu “chứng minh” điều đó đúng.
• Một ngày, cậu bất chợt nhìn ra cách giải một bài toán khó trên bảng mà cả lớp không ai làm được; bị cô giáo và cả lớp cười nhạo, cậu tức giận xông lên bảng giải đúng bài toán.
• Từ đó Adler nhận ra mình hiểu được số học, có thêm tự tin, và trở thành học sinh giỏi toán.

• Theo sách Secrets of Successful Selling của John D. Murphy: chuyên gia bán hàng Elmer Wheeler phát hiện một nhân viên bán hàng luôn kiếm đúng khoảng 5.000 đô/năm, bất kể khu vực nào.
• Khi được giao khu vực tốt hơn, anh ta vẫn chỉ kiếm 5.000 đô; khi công ty tăng hoa hồng cho mọi người, anh vẫn dừng ở 5.000 đô; khi bị giao khu vực tệ nhất, anh vẫn cố đạt đúng 5.000 đô.
• Có lần đạt mục tiêu xong, anh ta “ốm” và không làm việc được nữa trong năm đó dù bác sĩ không tìm ra bệnh gì, rồi “hồi phục kỳ diệu” đúng đầu năm sau.
• Wheeler kết luận: anh ta tự coi mình là “người kiếm 5.000 đô/năm” — và giữ đúng hình ảnh đó bất kể hoàn cảnh bên ngoài.

• Ông Russell (tên giả) cao khoảng 1m93, vóc dáng vận động viên, được Maltz phẫu thuật thẩm mỹ môi dưới với điều kiện phải nói với bạn gái rằng ca mổ tốn hết tiền tiết kiệm cả đời.
• Bạn gái nổi giận, thú nhận chưa từng yêu ông, gọi ông là kẻ ngốc, và trong cơn giận còn nguyền một lời “voodoo” lên ông (cả hai đều sinh ra ở một hòn đảo vùng Tây Ấn nơi tục voodoo còn tồn tại).
• Một người quen giới thiệu ông đến “bác sĩ Smith”, người quả quyết cục sẹo nhỏ trong miệng ông là “Con Bọ Châu Phi” đang ăn dần sức sống của ông; ông mất ngủ, mất khẩu vị, sụt khoảng 13,5 kg và trông già hơn 20 tuổi chỉ trong vài tuần.
• Khi quay lại gặp Maltz, ông được lấy cục mô sẹo ra trong chưa đầy 30 phút và tận mắt nhìn thấy nó chỉ là mô sẹo hậu phẫu; vài tuần sau ông cưới người yêu thời thơ ấu, và trong ảnh cưới đã trở lại là “Russell đầu tiên”.

• Một cầu thủ bóng bầu dục bị thôi miên rằng tay dính chặt vào bàn: anh ta không “không cố”, mà thực sự không thể nhấc tay lên dù cơ bắp căng cứng.
• Một nhà vô địch cử tạ bị thôi miên rằng không thể nhấc nổi cây bút chì, dù bình thường anh nâng được tạ 400 pound.
• Một vận động viên đo lực bóp tay bằng máy đo được 100 pound; sau khi bị thôi miên rằng “bạn rất, rất khỏe”, anh dễ dàng kéo kim đến mốc 125 pound — sức mạnh đó vốn đã có sẵn, chỉ bị niềm tin cũ chặn lại.
• Maltz kết luận: thôi miên viên không “thêm” sức mạnh, mà chỉ gỡ bỏ khối chặn tâm lý — tức là “giải thôi miên” người đó khỏi chính niềm tin giới hạn của họ.

• Maltz viết ông biết mình không thể nâng tạ giỏi như lực sĩ Paul Anderson hay khiêu vũ giỏi như Arthur Murray, nhưng điều đó không khiến ông cảm thấy tự ti, vì ông không so bản thân với chuẩn của họ.
• Ông chỉ ra: khoảng 95% người có cuộc sống bị ảnh hưởng ít nhiều bởi cảm giác tự ti — nhưng đó là kết luận từ cách ta diễn giải trải nghiệm, không phải từ sự thật khách quan.
• Một thí nghiệm tâm lý học (đăng trên Science Digest): nhà tâm lý học nói dối rằng “người bình thường” chỉ cần 1/5 thời gian để làm xong bài kiểm tra; khi chuông reo báo hết “giờ trung bình”, nhiều sinh viên giỏi nhất trở nên cuống loạn, tưởng mình đần độn.
• Người có mặc cảm tự ti thường cố gắng bù đắp bằng cách vươn lên “vượt trội”, điều này chỉ khiến họ càng thất vọng và mệt mỏi hơn — vì tự ti và tự tôn chỉ là hai mặt của cùng một đồng xu sai.

• Émile Coué (dược sĩ Pháp nổi tiếng khoảng năm 1920 với “sức mạnh gợi ý”) khẳng định càng cố gắng càng khó thay đổi; “Luật Nỗ Lực Ngược” của ông: khi ý chí và trí tưởng tượng xung đột, trí tưởng tượng luôn thắng.
• Dr. Knight Dunlap (cựu chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ) chữa thành công tật cắn móng tay, mút ngón tay, giật cơ mặt bằng cách cho bệnh nhân hình dung rõ kết quả mong muốn và luyện tập không gắng sức, thay vì cố ý chống lại thói quen.
• Bài tập 4 hình ảnh tinh thần để thư giãn (mỗi bài ít nhất 30 phút/ngày): (1) tưởng tượng tay chân nặng như bê tông, một người bạn không nhấc nổi; (2) tưởng tượng cơ thể là con rối với các dây đã lỏng và chùng; (3) tưởng tượng cơ thể là quả bóng bay đang xì hơi từng phần; (4) hồi tưởng chi tiết một cảnh thư giãn thật trong quá khứ (ví dụ ngồi câu cá bên hồ, nghe tiếng lá xào xạc).

• Một bệnh nhân nữ từng bị sứt môi khiến bà sống nhiều năm trong cay đắng và oán giận, hình thành tính cách cáu bẳn, thu mình, luôn tin “không ai muốn làm bạn với người trông khủng khiếp thế này”.
• Phẫu thuật đã chữa lành vết sứt môi, nhưng bà vẫn tiếp tục sống theo ký ức cũ, tiếp tục lặp lại đúng những sai lầm cũ khiến bà bất hạnh như trước.
• Bà chỉ thực sự bắt đầu sống khi học được cách ngừng tự kết tội mình vì quá khứ và ngừng sống lại trong tưởng tượng những sự kiện đau buồn từng đưa bà đến phòng phẫu thuật.
• Maltz nhấn mạnh: nếu bị “hại”, ta bị hại bởi chính tâm trí có ý thức đang chọn giữ lại hình ảnh thất bại, không phải bởi bản thân “tiềm thức”.

• Nhà văn Dorothea Brande kể trong sách Wake Up and Live rằng sau khi xem một buổi trình diễn thôi miên, bà đọc được một câu của nhà tâm lý học F. M. H. Myers giải thích tài năng của người bị thôi miên đến từ việc “thanh tẩy ký ức” thất bại trong lúc bị thôi miên.
• Bà tự hỏi: nếu người bình thường cũng mang trong mình những tài năng bị chặn lại chỉ vì ký ức thất bại, tại sao không thể lúc tỉnh táo cũng “làm như thể không thể thất bại”?
• Bà quyết định thử: hành động như thể sức mạnh đó đã có sẵn và dùng được — trong vòng một năm, sản lượng viết của bà tăng nhiều lần, doanh số bán sách cũng tăng theo.
• Kết quả bất ngờ nhất: bà phát hiện ra tài diễn thuyết trước công chúng — việc trước đó bà không có năng khiếu và còn ghét — nay lại rất được ưa chuộng và yêu thích.

• Maltz kể về một khách hàng bán hàng “sợ chết khiếp” khi gặp “sếp lớn”; ông hỏi: “Anh có thực sự bò bằng bốn chân vào phòng ông ta không?” — người bán hàng bật cười nhận ra mình đang “bò” trong tâm trí dù không bò thật.
• Nhà tâm lý học Prescott Lecky (được nhắc lại từ Chương 1) cho rằng mọi niềm tin trong một “nhân cách” phải có vẻ nhất quán với nhau — khi một niềm tin bị nhận ra là mâu thuẫn với niềm tin cốt lõi khác, nó buộc phải bị loại bỏ.
• Quy trình 4 câu hỏi:
  1. Có lý do hợp lý nào cho niềm tin này không?
  2. Có thể nào tôi đang nhầm về niềm tin này?
  3. Tôi có kết luận y như vậy về một người khác trong tình huống tương tự không?
  4. Tại sao tôi vẫn tiếp tục hành động và cảm nhận như thể điều này đúng, nếu không có lý do chính đáng nào để tin nó?

• Alfred Adler “nổi giận” với chính mình và với giáo viên khi bị cười nhạo, và cơn giận đó giúp ông vứt bỏ được định nghĩa tiêu cực về bản thân.
• Một người nông dân già quyết bỏ thuốc lá vĩnh viễn ngay hôm nhận ra mình đang bị một thói quen “lợi dụng” một cách nhục nhã, khi ông phải đi bộ 2 dặm về nhà chỉ để lấy thuốc lá bỏ quên.
• Luật sư nổi tiếng Clarence Darrow kể thành công của ông bắt đầu từ ngày ông “nổi giận” khi vợ của người cho vay nói ông “sẽ không bao giờ kiếm đủ tiền để trả nợ” lúc ông đang mua nhà trả góp.
• Một người bạn doanh nhân của Maltz, thất bại ở tuổi 40, cũng nổi giận tương tự khi vợ của người bán máy móc nghi ngờ ông không trả nổi tiền — cơn giận “đánh thức” điều gì đó trong ông, và 3 năm sau ông thành công hơn cả mong đợi, ở ba việc kinh doanh khác nhau.

• Nhà tâm lý học William James, trong tiểu luận “The Gospel of Relaxation” (1899), khuyên: một khi quyết định đã được đưa ra, hãy “buông hết mọi trách nhiệm và lo lắng về kết quả” để “cỗ máy” trí tuệ chạy tự do.
• Nhà khoa học Thụy Sĩ Henri Fehr nói hầu hết ý tưởng hay của ông đến khi ông không chủ động làm việc với vấn đề đó; Thomas Edison hay nằm chợp mắt khi bí ý tưởng.
• Charles Darwin kể ông nhớ rõ chính xác đoạn đường ông đang ngồi trên xe ngựa khi lời giải cho Nguồn gốc muôn loài bất chợt hiện ra, sau nhiều tháng suy nghĩ có ý thức không ra kết quả.
• C. G. Suits, trưởng phòng nghiên cứu của General Electric, nói gần như mọi phát hiện trong phòng thí nghiệm đến dưới dạng “linh cảm” trong lúc thư giãn, sau một giai đoạn suy nghĩ và thu thập dữ kiện căng thẳng.

Năm quy tắc:

1. Lo lắng trước khi đặt cược, đừng lo sau khi vòng quay đã bắt đầu — một giám đốc doanh nghiệp mê roulette nhận ra: mọi tính toán rủi ro phải làm trước khi quyết định; một khi vòng quay đã bắt đầu (quyết định đã đưa ra), lo lắng thêm chỉ lãng phí năng lượng. Ông áp dụng nguyên tắc này cho việc đi nha sĩ, phát biểu trước hội đồng quản trị, và các buổi tiệc xã giao — kết quả là ngủ ngon hơn, làm việc tốt hơn.
2. Tập thói quen phản hồi với hiện tại, sống trong “ngăn kín 24 giờ” — Dr. William Osler (tác giả A Way of Life) coi việc chỉ nhìn trong chu kỳ 24 giờ, không nhìn trước hay sau, là bí quyết duy nhất cho hạnh phúc và thành công của ông; Hội Người Nghiện Rượu Ẩn Danh dùng cùng nguyên tắc: không hứa “cai vĩnh viễn”, chỉ nói “hôm nay tôi không uống”.
3. Chỉ làm một việc tại một thời điểm — Dr. James Gordon Gilkey (bài giảng “Gaining Emotional Poise”, 1944) ví công việc như đồng hồ cát: dù bao nhiêu hạt cát, chúng chỉ có thể chảy qua từng hạt một; cảm giác quá tải đến từ hình ảnh sai trong đầu ta, không phải từ khối lượng công việc thật.
4. Ngủ một giấc rồi tính — Thomas Edison chợp mắt khi bí ý tưởng và “lấy ý tưởng từ giấc mơ”; nhà văn J. B. Priestley từng mơ trọn vẹn ba bài tiểu luận; August Kekulé khám phá cấu trúc phân tử benzene trong giấc ngủ; doanh nhân Vic Pocker (di dân Hungary, mất trắng tiền tiết kiệm trong Đại Suy Thoái rồi lập công ty triệu đô) từng bật dậy lúc 2 giờ sáng để xuống xưởng thử ý tưởng vừa mơ thấy.
5. Thư giãn ngay cả khi đang làm việc — thực hành nhớ lại cảm giác thư giãn (đã tập ở Chương 4) ngay giữa lúc làm việc: dừng vài giây, nhớ chi tiết cảm giác thư giãn ở tay, chân, lưng, mặt, rồi tự nhủ “tôi cảm thấy ngày càng thư giãn hơn”.

• Nhà tâm lý Nga K. Kekcheyev đo được: khi nghĩ điều dễ chịu, người ta nhìn, nếm, ngửi, nghe và phân biệt xúc giác đều tốt hơn.
• Bác sĩ William Bates chứng minh thị lực cải thiện ngay khi người ta nghĩ điều vui hoặc hình dung cảnh đẹp; nhà giáo dục thị giác Margaret Corbett thấy trí nhớ cũng tốt lên khi tâm trí thư giãn vì nghĩ điều dễ chịu.
• Các nhà tâm lý Harvard nghiên cứu và thấy tục ngữ Hà Lan “người hạnh phúc không bao giờ độc ác” đúng về mặt khoa học: phần lớn tội phạm đến từ gia đình bất hạnh.
• Bác sĩ John A. Schindler cho rằng bất hạnh là nguyên nhân duy nhất của mọi bệnh tâm thể, và hạnh phúc là cách chữa duy nhất.

• Maltz viết: nếu bạn đợi đến khi “xứng đáng” mới cho phép mình nghĩ điều vui, bạn sẽ mắc kẹt trong ý nghĩ về sự không xứng đáng của chính mình.
• Spinoza, trong sách Ethics, nói hạnh phúc không phải là phần thưởng của đức hạnh mà chính là đức hạnh — người ta kiềm chế được ham muốn vì đã vui trước, chứ không phải ngược lại.

• Maltz cảnh báo: nếu coi hạnh phúc là phần thưởng cho sự vị tha, ta dễ suy ra logic ngược đời rằng càng khổ hạnh, tự hành hạ mình thì càng hạnh phúc — một kết luận vô lý.
• William James gọi thái độ bất hạnh là “hèn và xấu xí”, cho rằng nó chỉ khoét sâu thêm rắc rối chứ không giúp thoát khỏi nó.

• Maltz kể bệnh nhân của ông luôn hoãn hạnh phúc tới một cột mốc tương lai, và luôn thất vọng vì giải quyết xong vấn đề này thì vấn đề khác lại xuất hiện.
• Caliph Abd al-Rahman I, người trị vì Iberia thế kỷ 8, cuối đời đếm lại số ngày hạnh phúc thật sự trong hơn 50 năm trị vì đầy quyền lực và của cải — chỉ được mười bốn ngày.

• Maltz ví con người phản ứng như khán giả trong trường quay TV: người dẫn chương trình giơ bảng “vỗ tay” thì vỗ tay, giơ bảng “cười” thì cười — để cho sự việc bên ngoài “ra lệnh” mình phải cảm thấy thế nào.
• Ông nói với bệnh nhân: “Anh đang cư xử như một nô lệ ngoan ngoãn, vâng lời ngay khi có tín hiệu — hãy tức giận.”
• Robert Louis Stevenson: thói quen hạnh phúc giúp người ta thoát khỏi, hoặc phần lớn thoát khỏi, sự thống trị của hoàn cảnh bên ngoài.

• Một doanh nhân mất 200.000 đô la trên thị trường chứng khoán nói với Maltz “tôi bị hủy hoại và ô nhục” — Maltz chỉ ra: mất tiền là sự thật, còn “bị hủy hoại và ô nhục” chỉ là ý kiến của ông ta.
• Maltz gợi ý bệnh nhân này ghi nhớ câu của Epictetus: “Con người không bị quấy rầy bởi những gì xảy ra, mà bởi ý kiến của họ về những gì xảy ra.”
• Chính Maltz từng bị bảo rằng ông “không thể” trở thành bác sĩ vì gia đình không có tiền, “không thể” học lên ở Đức, “không thể” tự mở phòng khám ở New York — ông nhắc mình đó chỉ là ý kiến, không phải sự thật, và đã làm được cả ba việc.

• Thomas Edison mất cả phòng thí nghiệm trị giá hàng triệu đô trong một trận hỏa hoạn, không có bảo hiểm. Khi được hỏi sẽ làm gì, ông đáp: “Sáng mai chúng tôi sẽ bắt đầu xây lại.”
• Nhà doanh nhân mất 200.000 đô la ở mục trên, sau khi được Maltz chỉ ra rằng ông ta bất hạnh vì đã đánh mất mục tiêu chứ không phải vì mất tiền, đã tự đặt mục tiêu mới — trong vòng 5 năm ông có nhiều tiền hơn trước và lần đầu tiên làm công việc mình thực sự thích.
• Nhà tâm lý H. L. Hollingworth nói hạnh phúc đòi hỏi phải có vấn đề, cộng với một thái độ sẵn sàng đáp lại khó khăn bằng hành động hướng tới giải pháp.

• Cầu thủ ném bóng chày nổi tiếng Carl Erskine nói “tư duy tệ khiến tôi gặp rắc rối nhiều hơn là ném bóng tệ” — mỗi khi căng thẳng, ông hình dung lại khúc suối nhỏ ở quê nhà nơi ông từng câu cá thời bé.
• Võ sĩ quyền anh Gene Tunney suýt thua trận đấu đầu tiên với Jack Dempsey vì đêm trước đó ông mơ thấy mình bị đánh gục — ông nhận ra nguyên nhân là do đọc báo toàn tin dự đoán mình sẽ thua, nên quyết định ngừng đọc báo và “đóng cửa tâm trí” với những ý nghĩ tiêu cực.

• Một chàng nhân viên bán hàng trẻ định xin phẫu thuật mũi vì tin khách hàng cười nhạo cái mũi hơi to của mình. Thực tế: ba khách hàng đã phàn nàn về thái độ thô lỗ của anh ta, sếp đã cho anh ta vào diện thử thách, và anh ta chưa bán được gì trong hai tuần.
• Thay vì phẫu thuật mũi, Maltz yêu cầu anh ta “phẫu thuật” cách nghĩ: trong 30 ngày, cắt bỏ hoàn toàn các ý nghĩ tiêu cực và cố tình tập trung vào ý nghĩ dễ chịu.
• Sau 30 ngày, anh ta thấy khách hàng thân thiện hơn hẳn, doanh số tăng đều, và được sếp khen công khai trong một cuộc họp bán hàng.

• Một nhà khoa học nổi tiếng, được bác sĩ Elwood Worcester kể lại trong sách Body, Mind and Spirit, đến năm 50 tuổi vẫn là người bất hạnh, không thành công, thường xuyên đau đầu dữ dội hai ngày mỗi tuần.
• Ông quyết định thử nghiệm trong đúng một tháng: chỉ nghĩ về những phần vui của quá khứ, chỉ chú ý phần đáng mong muốn của hiện tại, và coi mọi tham vọng xứng đáng của tương lai là nằm trong tầm tay.
• Chưa đầy một tuần, chứng đau đầu biến mất. Sau đó các công trình của ông được xuất bản, một quỹ được lập ra để in mọi thứ ông viết trong tương lai, và một nhân vật ông từng ngưỡng mộ đã tự tìm đến mời ông làm trợ lý.

• Maltz phân biệt rõ “thói quen” với “nghiện”: nghiện gây ra triệu chứng cai nghiêm trọng khi bỏ, còn thói quen chỉ là phản ứng đã học được và có thể học lại theo cách khác.
• Ông đưa ra bài tập cụ thể: đổi thói quen mang giày (đổi chân xỏ trước, đổi cách buộc dây) trong 21 ngày liên tục, dùng hành động nhỏ này làm lời nhắc để đổi luôn những thói quen suy nghĩ và cảm xúc khác trong ngày.
• Người nghệ sĩ dương cầm không “quyết định” sẽ bấm phím nào — phản ứng là tự động; nhưng anh ta hoàn toàn có thể quyết định có ý thức để đổi sang bấm phím khác nếu muốn.

• Một nhân viên quảng cáo ngoài 40 tuổi vừa được thăng chức quan trọng lại thấy bất an và mất tự tin, nghĩ rằng “cằm yếu” của mình là nguyên nhân và định phẫu thuật thẩm mỹ.
• Maltz phát hiện: bao năm nay ông ta được thúc đẩy bởi mục tiêu cá nhân muốn đạt vị trí đó; nhưng khi đã lên chức, ông ta chuyển sang sống theo kỳ vọng của người khác nên mất phương hướng.
• Maltz ví ông ta như người lái xe đạp: xe đạp chỉ giữ được thăng bằng khi đang tiến về phía trước, đứng yên thì lung lay là chuyện đương nhiên.

• Ví dụ Fact vs. Opinion trong sách: chồng bẻ khớp ngón tay (sự thật) → vợ kết luận “anh ấy làm vậy vì muốn chọc tức mình” (ý kiến); hai người bạn đang thì thầm rồi im bặt khi bạn tới gần (sự thật) → bạn nghĩ “chắc họ đang nói xấu mình” (ý kiến).
• Bertrand Russell cho rằng một lý do Hitler thua Thế chiến II là ông ta không hiểu đúng tình hình — vì trừng phạt người mang tin xấu nên không ai còn dám nói thật với ông ta.

• Đô đốc William F. Halsey lấy phương châm từ Nelson: “Không thuyền trưởng nào sai lầm nghiêm trọng nếu đặt tàu mình cạnh tàu địch” — và nói “chạm nhẹ vào cây kế thì bị gai đâm, nắm chặt nó thì gai sẽ gãy vụn.”
• Tướng R. E. Chambers, phụ trách Tâm thần học và Thần kinh học của Lục quân, nói phần lớn người ta không biết mình can đảm đến mức nào, sống cả đời trong tự nghi ngờ dù có đủ nguồn lực nội tâm để đối mặt khủng hoảng lớn.

• Maltz cho rằng người nghĩ “người khác không quan trọng” thì không thể có sự tự trọng sâu sắc, vì bản thân họ cũng là “người”.
• Một trong những cách hết cảm giác tội lỗi hiệu quả nhất là ngừng lên án, phán xét, đổ lỗi cho người khác trong đầu mình.

• Maltz kể về bà mẹ nội trợ ở mục trước: bà nghĩ phẫu thuật căng da mặt sẽ khiến chồng con “trân trọng mình hơn”, nhưng vấn đề thật sự là bà đã đánh mất lòng tự trọng vì tuổi trung niên và vài nếp nhăn, tóc bạc.
• Maltz trích lời Carlyle: “Than ôi! Sự Hoài nghi đáng sợ nhất là hoài nghi chính mình” — và cho rằng chính sự bất tín vào bản thân là gốc rễ của tính hay nổi giận và độc đoán của Carlyle.

• Maltz ví bộ não con người như máy tính: người tập ném móng ngựa trật nhiều hơn trúng gấp mười lần, nhưng nếu chỉ có “lặp lại” mới tạo kỹ năng thì đáng lẽ anh ta phải giỏi trật hơn — thực tế bộ não chỉ củng cố những lần trúng và quên dần những lần trật.
• Charles Kettering nói bất kỳ nhà khoa học trẻ nào cũng phải sẵn sàng thất bại 99 lần trước khi thành công một lần, mà không được để cái tôi bị tổn thương vì điều đó.
• Bác sĩ tâm thần Winfred Overholser, chủ tịch Hội Tâm thần học Mỹ, khuyên nên chủ động nhớ lại những khoảnh khắc can đảm trong quá khứ mỗi khi sự tự tin bị lung lay.

• Maltz phân biệt “bản thân thật” (real self, không thể thay đổi) với “tính cách” (personality, là công cụ thể hiện bản thân, có thể thay đổi) — cải thiện hình ảnh bản thân không tạo ra năng lực mới, mà giải phóng năng lực vốn đã có sẵn.
• Ông so sánh: một cỗ xe ngựa không phải phương tiện lý tưởng nhất thế giới, nhưng một cỗ xe ngựa thật sẽ đưa bạn từ bờ này sang bờ kia của nước Mỹ tốt hơn một chiếc máy bay phản lực... không có thật.
• Edward W. Bok, người từng làm chủ bút tạp chí Ladies' Home Journal nhiều năm, nói: người ít niềm tin thì tự nhủ “tôi là hư không”, còn người có nhận thức đúng thì tự nhủ “tôi là tất cả” rồi bắt tay chứng minh điều đó.

• Trẻ sơ sinh đói hay khó chịu thì khóc, “một bàn tay ấm áp và dịu dàng xuất hiện như phép màu” mang sữa đến và giải quyết vấn đề cho nó.
• Nhiều đứa trẻ tiếp tục được nuông chiều theo cách này, nên lớn lên vẫn thử “cảm thấy bất mãn và bày tỏ” với hy vọng cuộc đời sẽ động lòng mà tự giải quyết hộ.
• Ca của Jim S.: từ nhân viên kho lên phó chủ tịch công ty, điểm golf dưới 80, vợ đẹp con ngoan — vẫn bức bối kinh niên vì mục tiêu anh đặt ra cho mình là hoàn hảo tuyệt đối, không phải mục tiêu thực tế.
• Ca của Harry N.: ba lần gần đạt được công việc mong muốn thì “có gì đó” xảy ra làm anh trượt; anh đã luyện tập cảm giác thất bại nhiều đến mức nó thành thói quen và thành lời tiên tri tự ứng nghiệm.

• Một nhóm nhà khoa học Yale đã chứng minh điều này trong cuốn Frustration and Aggressiveness: hung hăng đi liền sau bức bối như đêm nối ngày.
• Người công nhân muốn đấm vào mũi ông chủ nhưng không dám, về nhà gắt gỏng với vợ con hoặc đá con mèo; có loại bọ cạp ở Nam Mỹ khi nổi giận sẽ tự chích mình đến chết vì chính nọc độc của nó.
• Không được xả ra đúng chỗ, nó quay thành loét dạ dày, cao huyết áp, hút thuốc quá mức, làm việc cưỡng bức, hoặc trút lên người khác qua cáu kỉnh, thô lỗ, nói xấu, bắt lỗi.
• Bác sĩ Konrad Lorenz nói với các bác sĩ tâm thần ở New York rằng một con vật không thể biểu lộ tình cảm cho đến khi có kênh để biểu lộ sự hung hăng — cung cấp lối thoát đúng cho hung hăng quan trọng không kém tình yêu thương.

• Người bất an nghĩ mình “phải” tốt — chấm hết, “phải” thành công — chấm hết; nghĩ về bản thân theo kiểu tuyệt đối như vậy gây ra bất an.
• Con người là cơ chế hướng-tới-mục-tiêu, chỉ giữ được thăng bằng khi đang tiến về phía trước — giống chiếc xe đạp ở chương trước; nghĩ mình đã “đạt tới” đích khiến ta đứng yên và mất thăng bằng.
• Ca người võ sĩ quyền anh: thi đấu tốt cho đến khi thắng chức vô địch, sau đó lại đánh tệ và mất đai; một huấn luyện viên khôn ngoan nói với anh: khi bước lên võ đài, anh không phải đang bảo vệ chức vô địch — anh đang chiến đấu để giành nó.

• Người cô đơn thường tạo ra một vòng luẩn quẩn: vì thấy xa cách với chính mình nên các mối quan hệ không thỏa mãn, rồi thu mình lại thành người ẩn dật — càng cắt đứt con đường để tìm lại chính mình qua hoạt động chung với người khác.
• Cô đơn còn là cách bảo vệ cái tôi lý tưởng khỏi bị phơi bày, tổn thương, sỉ nhục — người cô đơn thật ra đang sợ người khác, và thụ động chờ người khác đến bắt chuyện trước.

• Người coi mình là hoàn hảo tuyệt đối thì việc “sai” là điều khủng khiếp, nên tránh càng nhiều quyết định càng tốt và kéo dài chúng ra hết mức.
• Không cầu thủ bóng chày nào có tỷ lệ đánh trúng 100%; Babe Ruth vừa giữ kỷ lục nhiều home run nhất vừa giữ kỷ lục nhiều lần vụt trượt (strikeout) nhất.
• Một quả ngư lôi tự dẫn đường đến đích đúng bằng cách liên tục mắc sai lầm và tự sửa hướng — bạn không thể sửa hướng nếu đang đứng yên.

• Từ “resentment” bắt nguồn từ hai từ Latin: re (lùi lại) và sentire (cảm nhận) — tức là “cảm nhận lại”, nhai đi nhai lại một chuyện đã qua; bạn không thể thắng vì đang cố làm điều bất khả thi là thay đổi quá khứ.
• Người luôn mang một mối bất bình sẽ dần tự khắc họa mình là nạn nhân, và thói quen này đi kèm hình ảnh bản thân kém cỏi, tự thương hại — “thứ độc dược chết người cho tinh thần”.
• Trong tư duy vươn tới mục tiêu sáng tạo, chính bạn là người hành động, không phải người thụ động chờ nhận; oán giận không phù hợp với bức tranh đó.

• Nhiều người đạt được biểu tượng thành công bên ngoài, nhưng khi mở “rương báu” ra thì thấy nó trống rỗng — vì trên đường đi họ đã đánh mất khả năng tận hưởng.
• Các bác sĩ tâm thần gọi đây là “hội chứng thành công”: người cảm thấy tội lỗi, bất an, lo âu khi nhận ra mình đã “thành công”, như thể mình là kẻ trộm đã đánh cắp các biểu tượng địa vị.
• Trống rỗng, một khi đã trải qua, có thể trở thành cái cớ để né tránh nỗ lực, công việc, và trách nhiệm — “đời có phải là vô nghĩa đâu mà cố?”

• Ca của George T., một luật sư trẻ đầy triển vọng: sau tai nạn ô tô để lại vết sẹo dài từ giữa má trái đến khóe miệng và một vết cắt trên mắt phải khiến mí mắt bị kéo lên tạo vẻ mặt “trừng trừng” kỳ dị.
• Ông thua vụ kiện đầu tiên sau khi ra viện, tin rằng bồi thẩm đoàn bị ảnh hưởng bởi vẻ ngoài “quái dị”; ông bắt đầu từ chối nhận vụ án, uống rượu ban ngày, trở nên cáu kỉnh và sống ẩn dật.
• Sau khi Maltz phẫu thuật thẩm mỹ phục hồi khuôn mặt cũ, George trở lại tính cách vui vẻ, tự tin; ông thôi uống rượu, quay lại với xã hội — nhưng tác nhân chữa lành thật sự là việc gỡ bỏ vết sẹo cảm xúc, không chỉ mô sẹo vật lý.
• Bác sĩ tâm thần Bernard Holland: dưới lớp vỏ cứng của các thanh thiếu niên phạm pháp hay khoe khoang ghét mọi người có thẩm quyền, là “một con người bên trong mềm yếu, dễ tổn thương, muốn được phụ thuộc vào người khác” — nhưng họ tấn công trước để tránh bị từ chối thêm lần nữa.

Quy tắc 3 bước:

1. Đủ lớn để không thấy bị đe doạ — người tự ti nhất là người dễ bị “tổn thương” nhất bởi những lời chọc nhẹ nhất; xây dựng lòng tự trọng đầy đủ giống như lớp biểu bì (epidermis) đủ dày để chặn vi khuẩn và vết trầy nhỏ, nhưng không dày đến mức như mai rùa khiến ta mất hết cảm giác.
2. Thái độ tự lực, có trách nhiệm khiến bạn ít bị tổn thương hơn — người phụ thuộc cảm xúc vào người khác, cho rằng cuộc đời và mọi người “nợ” mình sự quan tâm, mới là người dễ tổn thương nhất; người tự lực, sáng tạo thì cũng cần tình yêu nhưng đặt trọng tâm vào việc cho nhiều như vào việc nhận.
3. Thư giãn để tổn thương trôi qua — khoa học đã chứng minh không thể cảm thấy sợ hãi, giận dữ hay lo âu khi cơ bắp hoàn toàn thư giãn; như Diogenes nói “không ai làm tổn thương ta ngoài chính ta”, tổn thương thật ra là phản ứng của chính bạn khi đang căng thẳng sẵn, không phải do lời nói của người khác.

• Ca người vợ phát hiện chồng ngoại tình: nghe lời mục sư “tha thứ”, cô không rời bỏ chồng nhưng khiến cuộc sống của anh thành địa ngục bằng sự lạnh lùng và phô trương ưu thế đạo đức — khi anh phàn nàn, cô nói “em đã tha thứ rồi, nhưng em không thể quên”; đó không phải tha thứ trị liệu.
• Maltz kể lại câu chuyện Chúa Jesus và người phụ nữ ngoại tình: thực ra Jesus chưa từng “tha thứ” bà — từ đó không xuất hiện trong đoạn Kinh Thánh; Ngài chỉ đơn giản không kết án bà ngay từ đầu, nên không có gì để tha thứ.
• Tha thứ trị liệu là xoá nợ hoàn toàn, không phải vì ta rộng lượng hay đạo đức cao hơn, mà vì nhận ra rằng khoản “nợ” đó vốn dĩ không hợp lệ ngay từ đầu.

• Trẻ con học đi sẽ ngã — ta nói “nó ngã” hay “nó vấp”, không ai nói “nó là kẻ hay ngã”.
• Tiến sĩ Wendell Johnson, chuyên gia hàng đầu về tật nói lắp, phát hiện cha mẹ của trẻ không nói lắp thường dùng từ mô tả (“nó không nói được”), còn cha mẹ của trẻ nói lắp thường dùng từ phán xét (“nó không thể nói”) — chính điều này góp phần tạo ra tật nói lắp.
• Tiến sĩ Knight Dunlap, sau 20 năm nghiên cứu về thói quen, phát hiện kết luận “tôi bị hỏng rồi” hay “tôi vô dụng” gây hại đặc biệt lớn cho việc chữa các thói quen xấu, kể cả thói quen cảm xúc xấu.

• Người thợ săn định hướng về xe của mình bằng một cái cây cao làm mốc; khi thấy mình lệch 15 độ, anh chỉnh hướng đi tiếp — anh không kết luận rằng việc đi bộ tự nó là sai.
• Người nói lắp lại kết luận rằng vì cách diễn đạt của mình có lỗi nên bản thân việc tự diễn đạt là “sai” — nhầm giữa lỗi trong cách làm và việc không nên làm gì cả.
• Tiến sĩ E. Colin Cherry (tạp chí Nature) cho 25 người nói lắp nặng đeo tai nghe phát tiếng ồn lớn át giọng chính họ khi đọc to — vì loại bỏ được sự tự phê bình, sự cải thiện là “đáng kinh ngạc”; một nhóm khác luyện “nói theo bóng” (shadow-talk, nói đồng thời với người khác) và sau đó nói được bình thường.

• James T. Mangan, người bán hàng và tác giả nổi tiếng, từng ngại ngùng đến mức cứng đờ khi ăn ở nhà hàng sang trọng — ông nhận ra mình chưa từng ngại khi ăn cùng cha mẹ trong bếp, vì lúc đó không hề bận tâm mình đang trông ra sao. Ông chữa bằng cách tưởng tượng “mình đang ăn với ba má” ở bất cứ đâu, kể cả khi gặp khách hàng lớn.
• Tiến sĩ Albert Edward Wiggam từng ngại đến mức không đọc bài được ở trường; ông nhận ra vấn đề thật là “ý thức về người khác” quá mức, chứ không phải tự ý thức — ông chữa bằng cách cố tình cư xử, suy nghĩ như khi ở một mình, bất kể người khác nghĩ gì.
• Một công ty phát hiện các giám đốc của họ vô tình trả lời điện thoại bằng giọng gắt gỏng ngay sau cuộc họp căng thẳng — công ty yêu cầu tất cả dừng lại năm giây và mỉm cười trước khi nhấc máy.

• Dấu hiệu ức chế quá ít (cần thêm thận trọng): liên tục gặp rắc rối vì tự tin thái quá; quen “xông vào nơi thiên thần còn e sợ”; hành động rồi mới hỏi; không bao giờ nhận mình sai; nói to, lắm lời.
• Dấu hiệu ức chế quá nhiều (cần cởi bỏ, và đây là số đông): rụt rè trước người lạ; cảm thấy không đủ tốt, lo lắng nhiều; có triệu chứng thần kinh như máy mắt, khó ngủ; ngại ngùng trong tình huống xã hội; luôn lùi lại phía sau, ngồi ghế cuối.

Quy trình luyện tập (làm hằng ngày):

1. Đừng nghĩ trước sẽ nói gì — mở miệng và nói, ứng biến khi đang nói.
2. Đừng lên kế hoạch trước hành động; hành động rồi sửa lỗi dọc đường thay vì “nghĩ kỹ trước khi làm”.
3. Ngừng tự phê bình sau mỗi hành động (kiểu “không biết mình vừa làm vậy có đúng không”) — phản hồi có ích hoạt động ngầm, tự động; tự phân tích liên tục mỗi ngày chỉ phá hoại bạn.
4. Cố ý nói to hơn bình thường — thí nghiệm cho thấy hét, gầm, rên khi nâng vật nặng giúp tăng tới 15% sức mạnh, vì tiếng la giải phóng phần sức mạnh đang bị ức chế khoá lại.
5. Cho người khác biết khi bạn thích họ — khen ít nhất ba người mỗi ngày (“Tôi thích ý tưởng đó, Joe”; nếu đã lập gia đình, nói “anh/em yêu em/anh” ít nhất hai lần một ngày).

• Maltz mô tả cảnh ngồi yên trong phòng làm việc, điện thoại reo, và theo thói quen bạn vội vàng chạy tới nhấc máy — nhưng bạn không bắt buộc phải trả lời; bạn có thể chọn tiếp tục ngồi yên, thư giãn, phớt lờ tiếng chuông.
• Thí nghiệm nổi tiếng của Pavlov: con chó được huấn luyện tiết nước bọt khi nghe tiếng chuông, dù thức ăn có xuất hiện hay không — nhiều “tiếng chuông” gây rối trong đời ta (đám đông, không gian kín, người có thẩm quyền) hoạt động y hệt, ta phản ứng theo thói quen dù phản ứng đó chẳng còn ý nghĩa gì.
• Nếu chưa thể phớt lờ hẳn, hãy trì hoãn phản ứng: ca của Mary S., người lo âu khi ở giữa đám đông — khi thôi thúc bỏ chạy quá mạnh, cô tự nhủ “được, nhưng không phải ngay bây giờ — mình sẽ trì hoãn hai phút”, và nhờ vậy dần dập tắt được phản xạ có điều kiện đó.

Quy trình dựng và dùng căn phòng yên tĩnh:

1. Trong tưởng tượng, xây một căn phòng nhỏ, đơn giản, gọn gàng: tường sơn màu dịu (xanh dương, xanh lá nhạt, vàng nhạt); có một chiếc ghế bành yêu thích; một ô cửa sổ nhỏ nhìn ra bãi biển có sóng vỗ nhưng bạn không nghe thấy tiếng, vì phòng rất, rất yên tĩnh.
2. Khi có vài phút rảnh trong ngày (giữa hai cuộc hẹn, trên xe buýt), tự nhủ: “Mình sẽ nghỉ ngơi một chút trong căn phòng yên tĩnh của mình.”
3. Hình dung mình leo cầu thang, mở cửa, bước vào, ngồi xuống ghế bành, hoàn toàn thư giãn — mọi lo lắng đã để lại ở chân cầu thang, không có quyết định nào phải đưa ra ở đây.
4. Kết hợp hình ảnh của Tổng thống Harry Truman, người từng nói ông có “một cái hố cá nhân trong tâm trí” để rút lui định kỳ trong những ngày căng thẳng nhất của chiến tranh.

• Một giám đốc mang theo sự vội vã, hung hăng, bức bối cả ngày ở văn phòng về nhà, dù đã ngừng làm việc vật lý — anh vẫn gắt gỏng với vợ con vì cảm xúc “carry-over” chưa được xoá.
• Các công ty bảo hiểm phát hiện “carry-over” cảm xúc gây ra nhiều vụ tai nạn ô tô: tài xế vừa cãi nhau với vợ hoặc sếp mang thái độ đó vào lúc lái xe dù người lái xe khác quanh đó không liên quan gì.
• Maltz tự thực hành nghỉ trong “phòng yên tĩnh” cả trước và sau phẫu thuật — để không mang sự vội vã vào phòng mổ, và không mang sự tập trung cao độ của phòng mổ ra ngoài đời sống xã hội.

Những điều mang theo trong “bộ sơ cứu”:

• Xáo trộn nội tâm gần như luôn do phản ứng thái quá, một “phản ứng báo động” quá nhạy — bạn tạo ra một tấm chắn tâm lý khi luyện “không phản ứng”, tức “cứ để điện thoại reo”.
• Bạn chữa được thói quen phản ứng thái quá, dập tắt được phản xạ có điều kiện cũ, khi luyện trì hoãn phản ứng theo thói quen, tự động, không suy nghĩ.
• Thư giãn chính là liều an thần tự nhiên; luyện thư giãn thể chất hằng ngày, rồi khi cần “không phản ứng” trong hoạt động thường ngày, chỉ cần “làm điều mình đang làm” trong trạng thái thư giãn đó.
• Dùng kỹ thuật “phòng yên tĩnh trong tâm trí” cả để làm dịu thần kinh hằng ngày, lẫn để xoá cảm xúc “carry-over” không phù hợp trước khi bước vào tình huống mới.
• Ngừng tự doạ mình bằng những hình ảnh tưởng tượng tồi tệ (“nếu như…”); về mặt cảm xúc, chỉ phản ứng với những gì đang thực sự tồn tại ở đây và bây giờ.

• Một tay golf trẻ giữ kỷ lục sân nhà nhưng chưa từng lọt vào top ở giải lớn — cứ vào giải lớn là “bị áp lực đè”.
• John Thomas, vận động viên nhảy cao của Đại học Boston, phá kỷ lục thế giới tại giải vô địch trong nhà Mỹ tháng 2/1960 với mức xà 7 feet 1¼ inch — cao hơn hẳn mức 6 feet 9¼ inch anh từng đạt lúc tập luyện.
• Có phụ nữ bình thường khi ăn tối riêng lại rất mờ nhạt, nhưng bước vào một buổi tiệc lớn thì ánh mắt sáng lên, ăn nói duyên dáng hẳn.
• Huấn luyện viên đôi khi chọn một cầu thủ đánh trung bình thấp hơn để đánh thay ở tình huống cân não, chỉ vì người đó nổi tiếng “chơi tốt lúc căng”.

• Muốn thể hiện tốt trong khủng hoảng cần ba điều: (1) tập kỹ năng lúc không bị thúc ép quá mức, (2) phản ứng bằng thái độ tấn công thay vì phòng thủ, giữ mục tiêu tích cực, (3) đánh giá đúng mức độ nghiêm trọng, đừng biến chuyện nhỏ thành sinh tử.
• Hugh Casey, một trong những cầu thủ ném bóng cứu trận giỏi và bình tĩnh nhất, nói ông chỉ nghĩ về việc mình sắp làm và muốn điều gì xảy ra, chứ không nghĩ đối thủ sẽ làm gì hay chuyện gì có thể xảy đến với mình.

• Nhà thần kinh học J. A. Hadfield nói: khi buộc phải đối mặt hiểm nguy, con người bỗng “mở khóa” được những sức mạnh ẩn giấu — miễn là chấp nhận thử thách một cách không sợ hãi và dốc hết sức một cách tự tin.
• Charles Dennis Jones, cao 1m88, nặng 100kg, một mình bẻ cong khung xe tải bẹp dúm để cứu tài xế bị kẹt, xé đứt bàn đạp phanh bằng tay không, rồi dập lửa cũng bằng tay không — lý do ông đưa ra: “Tôi ghét lửa”, vì 14 tháng trước đó con gái 8 tuổi của ông đã chết cháy trong một vụ hỏa hoạn.
• Võ sĩ Jack Dempsey trước mỗi trận đấu hồi hộp đến mức không tự cạo râu được, nhưng ông không coi đó là sợ hãi hay bỏ chạy — ông dùng chính sự phấn khích đó để tung đòn mạnh hơn.
• Maltz phân biệt: cảm giác hồi hộp trước khủng hoảng không phải là sợ hãi hay tự tin, mà chỉ là một luồng “hơi cảm xúc” trung tính — bạn dùng nó theo hướng nào là do bạn chọn.

• Nhà tâm lý học Edward C. Tolman (người đưa ra khái niệm “latent learning”) thấy chuột được khám phá mê cung khi no đủ, không áp lực, hình thành “bản đồ nhận thức” rộng và linh hoạt; chuột học mê cung dưới áp lực đói khát thì chỉ nhớ đúng một lối đi, gặp đường đó bị chặn là bối rối, không tìm được lối khác.
• Giáo sư Jerome S. Bruner cho hai nhóm chuột học mê cung để lấy thức ăn: nhóm nhịn đói 12 giờ học xong sau 6 lần thử; nhóm nhịn đói 36 giờ (áp lực cao hơn) cần hơn 20 lần thử mới xong.
• Người tập thoát khỏi tòa nhà đang cháy thật thường mất gấp hai, ba lần thời gian để học đúng lối thoát so với khi không có lửa; một số còn không học được gì. Nhưng khi được tập “diễn tập cháy” lúc không có cháy thật, họ tập đi ra bình tĩnh, hiệu quả, và giữ được sự bình tĩnh đó khi cháy thật xảy đến — đồng thời còn biết ứng biến nếu tình huống thay đổi.

• Võ sĩ Jim Corbett luyện cú đấm trái tay (dùng để hạ John L. Sullivan) bằng cách đấm gió trước gương hơn 10.000 lần.
• Gene Tunney xem hết phim các trận cũ của Jack Dempsey, thuộc từng động tác, rồi tưởng tượng Dempsey đứng trước mặt và tập phản đòn hàng trăm lần trong phòng riêng, nhiều năm trước khi thực sự đấu với Dempsey.
• Xạ thủ mới tập bắn thường cầm súng rỗng đạn ngắm bia rất vững tay, nhưng lắp đạn vào để “ghi điểm” thì tay run — huấn luyện viên bắn súng khuyên tập “bắn khan” (dry run) hàng ngàn lần trước khi bắn đạn thật.
• Một người bạn của Maltz học bắn chim cút bằng cách mang súng không đạn đi săn ngày đầu tiên — “bắn” khống khoảng 20 con, hết hồi hộp; ngày hôm sau bắn đạn thật, hạ 15/17 phát.
• Một cậu bé 10 tuổi cứ cố đánh bóng chày là đơ người và trượt; Maltz bảo cậu để gậy trên vai, chỉ nhìn bóng bay qua 10 lần không cố đánh — sau đó cậu đánh trúng và dần đánh xa.

• Triết gia Bertrand Russell khuyên: khi có nguy cơ đe dọa, hãy nghiêm túc hình dung điều tệ nhất có thể xảy ra, rồi tự thuyết phục mình rằng dù vậy cũng không đến mức thảm họa — lặp lại vài lần, nỗi lo sẽ giảm hẳn.
• Người bán hàng gọi cho khách quan trọng: tệ nhất là không có đơn hàng, tức là quay về đúng điểm xuất phát chứ không mất gì thêm. Một người bán hàng Maltz biết đã tăng gấp đôi thu nhập sau khi đổi thái độ từ “mọi thứ phụ thuộc vào cú này” sang “được thì lời, không được cũng chẳng mất gì”.
• Diễn viên Walter Pidgeon buổi diễn công khai đầu tiên thất bại thảm hại, “sợ chết khiếp”; giữa hai màn, ông tự nhủ mình đã thất bại rồi nên chẳng còn gì để mất — quay lại sân khấu thoải mái, tự tin và thành công.

• Khi lo lắng, ta hình dung thất bại rất chi tiết, lặp đi lặp lại, thậm chí lục lại ký ức những lần thất bại cũ — và có cảm giác lo âu, xấu hổ y như đã thất bại thật.
• Ngược lại, nếu hình dung mục tiêu tích cực đủ sống động, ta cũng có được “cảm giác chiến thắng”: tự tin, can đảm, tin vào kết quả tốt.

• Cách đơn giản nhất: xác định rõ mục tiêu/kết quả cuối, hình dung nó thật rõ, rồi bắt lấy đúng cảm giác sẽ có nếu mục tiêu đó đã thành hiện thực.
• Bác sĩ Cary Middlecoff kể trên tạp chí Esquire: bốn ngày trước giải Masters, ông đã “có cảm giác chắc chắn sẽ thắng” — mọi cú swing và cú putt đều có một cảm giác như “có một đường kẻ sẵn tới lỗ, như xăm trên não”.
• Don Larsen — người duy nhất trong lịch sử ném trọn vẹn một trận hoàn hảo (perfect game) ở World Series — nói đêm trước trận đấu ông đã “có cảm giác kỳ lạ” rằng ngày mai mình sẽ ném hoàn hảo.

• Các nhà khoa học đã chế tạo “con chuột điện tử” học đường đi trong mê cung bằng phương pháp thử-sai: mỗi lần đụng tường nó rẽ 90 độ và thử lại; các lần rẽ thành công được “ghi nhớ” và lần sau được “phát lại” ngay lập tức.
• Dr. John C. Eccles và Sir Charles Sherrington giải thích vỏ não người có khoảng 10 tỷ neuron kết nối với nhau; khi ta học hay trải nghiệm điều gì, một chuỗi neuron được “khắc” thành mẫu — giống một đoạn băng từ được ghi lại.
• Các mẫu này (gọi là engram) có thể thay đổi nhẹ mỗi lần được “phát lại”, và càng được kích hoạt thường xuyên thì càng bền, càng dễ gọi lại — nghĩa là ký ức đau buồn thời thơ ấu không “cố định vĩnh viễn” như một số nhà tâm lý học cũ từng nghĩ.

• Charles William Eliot, hiệu trưởng Harvard (1869–1909), cho rằng nhiều học sinh thất bại vì ngay từ đầu không được giao việc vừa sức để nếm trải thành công — nên không bao giờ hình thành được “thói quen thành công”.
• Người tập tạ bắt đầu từ mức tạ nâng được rồi tăng dần; huấn luyện viên quyền anh cho võ sĩ mới đấu với đối thủ dễ trước khi gặp đối thủ mạnh hơn.
• Nhà vô địch đánh máy tốc độ thế giới Albert Tangora, mỗi khi “chững lại” không thể nhanh hơn, lại tập đánh máy ở nửa tốc độ bình thường để phá vỡ điểm nghẽn.
• Pavlov, lúc hấp hối, được hỏi lời khuyên cuối cùng cho sinh viên về cách thành công — ông trả lời: “Đam mê và làm dần dần.”

• Cả ký ức thất bại và thành công đều thật như nhau, đều được ghi lại trong chất xám như nhau; việc chọn phát lại cái nào là lựa chọn của bạn, không phải định mệnh.
• Maltz ví như máy hát đang phát bản nhạc không thích: bạn không cố sửa bản nhạc bằng ý chí, bạn chỉ đơn giản đổi đĩa khác — đổi hình ảnh trong đầu thì cảm giác sẽ tự thay đổi theo.

• Từ năm 1936, Dr. Hans Selye (Đại học Montreal) nghiên cứu stress và chứng minh cơ thể có cơ chế phòng vệ cục bộ (LAS) và cơ chế phòng vệ tổng quát (GAS) chống lại stress không đặc hiệu.
• Thí nghiệm cho thấy nếu bị cầm giữ gây thất vọng (frustration), vết thương rất nhẹ có thể lành nhanh hơn, nhưng một tổn thương thật sự sẽ nặng thêm, có khi không lành được.
• Maltz kết luận: nếu lão hóa đến từ việc dùng cạn “năng lượng thích nghi”, thì việc chìm trong các thành tố tiêu cực của Cơ Chế Thất Bại có thể khiến ta già trước tuổi vì tiêu hao năng lượng đó nhanh hơn.

• Trong số bệnh nhân của Maltz không nhận huyết thanh hỗ trợ, những người hồi phục nhanh đều có điểm chung: họ lạc quan, vui vẻ, và luôn có một lý do cụ thể để muốn khỏe lại — “tôi phải quay lại công việc”, “tôi phải ra viện để hoàn thành mục tiêu”.
• Tại Đại hội Lão khoa Quốc tế 1951 ở St. Louis, Dr. Raphael Ginzberg cho rằng chính quan niệm truyền thống “70 tuổi là già và vô dụng” mới là thứ khiến người ta thật sự “già” ở tuổi đó.
• Một nghiên cứu cho thấy nhóm người 45 tuổi tự coi mình là “trung niên, đã qua thời đỉnh cao” thì trông và hành xử già hơn nhóm 45 tuổi vẫn coi mình còn trẻ.
• Thiếu vận động khiến mao mạch co lại và biến mất dần, làm giảm lượng máu nuôi mô — trong khi vận động mạnh giúp giãn mao mạch và đào thải chất thải của mô.

• Nhiều người đàn ông xuống dốc nhanh sau khi nghỉ hưu vì cảm thấy đời mình đã “xong việc”, mất lòng tự trọng vì thấy mình không còn quan trọng — nhiều người qua đời chỉ trong vòng một năm sau khi nghỉ hưu.
• Một diễn giả chuyên nghiệp kỳ cựu gần kiệt sức vì những chuyến công tác triền miên, định bỏ nghề; rồi ông nảy ra mục tiêu mới: chơi golf ở ít nhất một sân nổi tiếng của mỗi bang nước Mỹ. Từ đó ông lại mong chờ những chuyến đi thay vì sợ chúng, và “thổi sự sống mới” vào cả sự nghiệp lẫn cuộc sống của mình.
• Maltz thêm vào 6 nhu cầu cơ bản của con người (theo bác sĩ John Schindler: tình yêu, an toàn, thể hiện sáng tạo, được công nhận, trải nghiệm mới, lòng tự trọng) một nhu cầu thứ bảy: nhu cầu có thêm sự sống — mong chờ ngày mai với niềm vui.